نشست خبری طرح ارزیابی، برنامه‌ریزی راهبردی و عملیاتی شهر دوستدار سالمند کرمان" (تدوین سند راهبردی محیط دوستدار سالمند شهر کرمان)

با تشکر از جنابعالی با معرفی خود سوابق علمی، پژوهشی اجرایی و عملی و فعالیت های مرتبط با این پژوهش را بیان فرمایید:

سمت اجرایی: دکتر فرخ زادیان هستم دانشیار و عضو هیئت علمی دانشکده پرستاری و مامایی رازی، مدیرگروه پرستاری سلامت جامعه در دانشکده پرستاری و مامایی رازی، دانشگاه علوم پزشکی کرمان .

سوابق پژوهشی: یکی از اعضا موسس مرکز تحقیقات پرستاری دانشگاه علوم پزشکی کرمان هستم.  بیشتر تحقیقاتم در حوزه سلامت جامعه و گروه های آسیب پذیر مانند سالمندان و زنان می باشد. در حال حاضر مجری طرح ارزیابی، برنامه ریزی راهبردی و اجرایی محیط دوستدار سالمند در شهر کرمان می باشم. 

مسئولیت های اجتماعی: عضو افتخاری در بنیاد فرزانگان خانه خورشید سبزواران با  مدیر یت خانم فا طمه معتمدی.

دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی و پژوهشی چه بوده و چه کسانی در این تحقیق یاری دهنده شما بوده اند؟

این طرح در پاسخ به درخواست رسمی سازمان بهزیستی استان کرمان در سال 1402 از نهادهای مردمی برای "بررسی نیازهای مرتبط با سلامتی سالمندان استان" آغاز شد.  اینجانب به همراه  خانم معتمدی مدیر و موسس بنیاد فرزانگان خانه خورشید سبزواران، داوطلب اجرای این طرح شدیم و دامنه تحقیق را فراتر از  نیازهای سلامتی، به بررسی "شهر دوستدار سالمند" گسترش دادیم. نتایج  این پروژه نشان داد که شهر کرمان از نظر شاخص‌های شهر دوستدار سالمند وضعیت مطلوبی ندارد. این یافته، ضرورت اقدام را آشکار کرد.

ارائه نتایج به شورای سالمندان کشور منجر به پیشنهاد رسمی خانم دکتر رضازاده به عنوان مسئول شورای سالمندان کشور برای انتخاب کرمان به عنوان شهر پایلوت  دوستدار سالمند شد.

بنابراین پروپوزال "برنامه‌ریزی راهبردی و عملیاتی شهر دوستدار سالمندان کرمان" در شهریور 1403، به  شورای سالمندان کشور ارسال شد و در آذرماه 1403 اینجانب به عنوان مجری طرح انتخاب شدم و  تیم پژوهشی  متشکل از کارشناسان حوزه‌های مختلف از جمله:جغرافیای طبیعی و اقلیم‌شناسی، برنامه‌ریزی شهری، جامعه‌شناسی و مسائل اجتماعی روانشناسی بالینی، سالمندشناسی و سلامت جامعه  را تشکیل دادم.

نهادهای حامی و همکار:

شورای سالمندان کشور:  حمایت مالی، صدور مجوز، پشتیبانی فرابخشی و مکاتبه با  استانداری وشهرداری، آموزش های مرحله ای  و نظارت بر مراحل اجرای طرح.

سازمان بهزیستی استان کرمان: پشتیبانی مالی و فرایخشی و درون استانی و مکاتبات با سازمان های مختلف.

شهرداری کرمان: تشکیل دبیرخانه شهر دوستدار سالمند زیر نظر سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی و امضای تفاهم‌نامه با بهزیستی.

شورای اسلامی شهر کرمان: با موافقت با تشکیل دبیرخانه و اجرای طرح.

سایر نهادهای اجرایی: دانشگاه علوم پزشکی کرمان، دانشگاه شهید باهنر، بیمه سلامت و سایر سازمان‌های مرتبط به عنوان  متولیان پروژه‌ها.

پژوهش تان را معرفی کرده و با معرفی ویژگی و نوآوری ها در خصوص موضوعات و محورهای آن توضیح دهید:

الف: هدف  و فرایند اجرای طرح:

این طرح یک مطالعه کاربردی-توسعه‌ای است که با هدف تبدیل شهر کرمان به اولین شهر استاندارد دوستدار سالمند در جنوب شرق ایران  و پیوستن به شبکه شهرهای دوستدار سالمند ایران طراحی و اجرا شده است. چارچوب اصلی پروژه، مدل هشت‌بعدی سازمان جهانی بهداشت (WHO) است که با افزودن بُعد "گردشگری سالمند" (به عنوان نوآوری ایران) به ۹ بعد گسترش یافته و با شرایط بومی، فرهنگی و کالبدی شهر کرمان بومی‌سازی شده است. ابعاد شهر دوستدار سالمند در این  طرح عبارتند از:

1. فضاها و ساختمان‌های عمومی
2. حمل و نقل
3. مسکن
4. مشارکت اجتماعی
5. احترام و پذیرش اجتماعی
6. مشارکت مدنی و اشتغال
7. ارتباطات و اطلاعات
8. حمایت‌های اجتماعی و خدمات سلامت
9. گردشگری سالمند (بُعد افزوده شده توسط ایران)
   • فرآیند اجرای طرح در دو فاز:

فاز اول: تعیین وضعیت موجود شهر کرمان

• تحلیل جامع محیطی، کالبدی، اجتماعی و اقتصادی شهر کرمان.
• بررسی جایگاه سالمندان در اسناد  بالادستی کرمان و کشور
• پیش‌بینی روند تغییرات جمعیت سالمندان در شهر کرمان تا سال ۱۴۲۰.
• انتخاب چهار محله/منطقه به عنوان پایلوت دوستدار سالمند: چهارراه سمیه، پارک مادر، سلسبیل، پهنه گردشگری (از میدان ارگ تا مشتاقیه).
• جمع‌آوری نظرات ذی‌نفعان کلیدی (سالمندان محلی، سالمندان مقیم مراکز روزانه و سالمندان گردشگر) و متخصصان و مدیران شهری از طریق پرسشنامه، مصاحبه و جلسات هم‌اندیشی.

فاز دوم: تدوین سند راهبردی و عملیاتی

• تهیه سند جامع از پتانسیل‌ها و مشکلات شهر کرمان.
• ترسیم چشم‌انداز تا سال ۱۴۲۰.
• تدوین برنامه عملیاتی ۵ ساله شامل: اهداف، راهبردها، سیاست های اجرایی، طرح ها در مقیاس شهر و پروژه ها (کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت)،  تعیین متولیان پروژه‌ها،  روش‌های پایش و شاخص‌های ارزشیابی فعالیت ها و پروژه ها.

نوآوری ها و ویژگی‌های بارز و متمایز کننده طرح:

1. جهت‌گیری  کلان طرح با بررسی پروژه‌های موفق جهانی و ملی (مانند اصفهان)، اسناد فرادست و نظرسنجی از ذی‌نفعان (سالمندان و متخصصان و مدیران سازمان های مرتبط با ابعاد شهر دوستدار سالمند).

2.تلفیق رویکرد سیاستگذاری از پایین به بالا (مشارکت مستقیم سالمندان) با رویکرد از بالا به پایین (رعایت چارچوب WHO و شورای سالمندان کشور).

3.اولویت‌بندی اقدامات با استفاده از روش‌های علمی مانند تکنیک دلفی و نظرخواهی از متخصصان، به جای تکیه صرف بر آمار.

4. توجه به ویژگی‌های بومی کرمان و برنامه‌ریزی با در نظرگیری اقلیم گرم و خشک و بافت اجتماعی-فرهنگی خاص شهر کرمان.

5. همکاری بین‌بخشی و چندنهادی از جمله شهرداری، بهزیستی، دانشگاه علوم پزشکی، شورای شهر و سازمان‌های مردم‌نهاد و تعریف نقش هر نهاد در سند.

6. گردآوری و تحلیل داده‌های کمی و کیفی از سالمندان محلی، گردشگران سالمند، متخصصان و مدیران محلی

7. پیوند با آموزش و پژوهش دانشگاهی و ایجاد بستری برای پروژه‌های تحقیقاتی آتی و پرورش نیروی متخصص بین‌رشته‌ای در حوزه سالمندی و مدیریت شهری

آیا این پژوهش به مرحله اجرا و با بهره برداری درآمده است؟

خیر، طرح  هنوز به مرحله اجرای کامل و بهره‌برداری نرسیده است. وضعیت فعلی پروژه به این شرح است:

1. فاز طراحی و تدوین کامل شده است و سیاست‌های اجرایی، طرحها در مقیاس شهر و محلات پایلوت، و پروژه‌های عملیاتی و اجرایی به‌صورت کامل تدوین و در چارچوب سند ۱۴۲۰ اولویت بندی شده‌اند.
2. دبیرخانه شهر دوستدار سالمند در سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری طرح تشکیل شده است. سند برنامه عملیاتی آماده ابلاغ است، اما نیازمند آن است توسط شورای سالمندان  و استانداری و دبیرخانه شهردوستدار سالمند به متولیان و سازمان‌های مختلف به‌طور رسمی ابلاغ شود و فاز اجرایی آغاز گردد.

این طرح پژوهشی چه گره ای از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟

این طرح در پی آن است تا سالمندی فعال، باکرامت و مستقل را جایگزین سالمندی همراه با محرومیت و وابستگی کند و در این مسیر، کیفیت زندگی برای تمامی شهروندان در شهر کرمان ارتقا یابد بنابراین اجرای این طرح، پنج چالش اصلی سالمندان و خانواده‌هایشان را برطرف خواهد کرد:

۱. کاهش انزوای اجباری و افزایش استقلال:  با مناسب‌سازی فضاهای شهری و ناوگان حمل‌ونقل، امکان تردد مستقل و حضور فعال سالمندان در جامعه فراهم می‌شود.

2. مقابله با احساس بی‌فایده بودن و احیای نقش اجتماعی: احترام به سالمندان و ایجاد بستر برای مشارکت داوطلبانه و  استفاده از مهارت‌ها و تجربیات سالمندان، حس مفید بودن و تعلق اجتماعی را به آنان بازمی‌گرداند.

۳. تسهیل دسترسی به خدمات سلامت و مراقبت: توسعه خدمات سلامت محله‌محور و تقویت مراقبت در منزل، این دغدغه را به طور چشمگیری کاهش می‌دهد.

۴. افزایش ایمنی و امنیت در محیط زندگی و منزل: ارائه مشوق‌هایی برای بازسازی و مناسب‌سازی مسکن شخصی سالمندان، امنیت فیزیکی آنان را در خانه خود تضمین می‌کند.

۵. کاهش فشار مراقبت بر دوش خانواده‌ها: با توانمندسازی و استقلال‌بخشی به سالمندان،  فشار مراقبتی از دوش خانواده‌ها برداشته شده و آرامش بیشتری برای همه اعضای خانواده ایجاد می‌شود.

انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و با توسعه فعالیت های مشابه چیست و چه راهکارهایی را پیشنهاد می کنید؟

 مسئولین و متولیان امور پژوهشی باید نگرش خود را از پژوهش صرفاً دانشگاهی به پژوهش مسئله‌محور و اجتماعی تغییر دهند. هدف اصلی باید این باشد که نتایج پژوهش ها وارد مرحله اجرا، سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری‌های اجتماعی شود تا تاثیر ملموسی در زندگی مردم داشته باشد.

راهکارهای پیشنهادی

-ایجاد شتاب‌دهنده‌های تخصصی ترجمان دانش: این شتاب‌دهنده‌ها به تبدیل یافته‌های پیچیده علمی به ابزارهای کاربردی (مانند اپلیکیشن، اینفوگرافیک و بسته‌های آموزشی) کمک می‌کنند تا برای عموم مردم و تصمیم‌گیران قابل درک و استفاده شوند.

-اختصاص گرنت‌های ویژه ترجمان دانش: این گرنت‌ها باید به طور خاص از پروژه‌های پژوهش-محور و اجتماع‌محور حمایت کنند.

-تکمیل زنجیره ترجمان دانش:باید مسیر مشخص و پشتیبانی‌شده‌ای از تولید داده تا کاربرد در سیاست‌گذاری و خدمات‌رسانی ایجاد شود تا از اجرایی شدن پژوهش‌ها اطمینان حاصل گردد.

-ایجاد پلتفرم‌های اشتراک دانش: این پلتفرم‌ها تبادل دانش و تجربیات بین پژوهشگران، سیاست‌گذاران و مجریان را تسهیل می‌کنند.