|
نخستین جلسه از سلسله نشست‌های هم‌اندیشی نخبگان و ذی‌نفعان طرح‌های تحقیقاتی با هدف تبدیل یافته‌های پژوهشی به سیاست‌های عملی، روز دوشنبه ۴ خردادماه ۱۴۰۵ از ساعت ۱۲:۱۵ تا ۱۳:۴۵ در سالن کنفرانس افضل پژوهشکده آینده‌پژوهی در سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمان برگزار شد. این نشست به صورت حضوری و همزمان از طریق بستر وبیناری با لینک نیز در دسترس شرکت‌کنندگان قرار گرفت.
حضور گسترده نخبگان علمی از سراسر کشور
این جلسه با حضور جمعی از اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کرمان، معاون محترم تحقیقات دانشگاه، اعضای هیئت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشگاه علوم پزشکی بم، دانشگاه فرهنگیان کرمان، و جمعی از پژوهشگران به صورت حضوری برگزار شد. همچنین اندیشمندان و محققانی از دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور از جمله دانشگاه علوم پزشکی یزد، دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، دانشگاه علوم پزشکی ارومیه و دانشگاه علوم پزشکی مشهد به صورت وبیناری در این نشست حضور داشتند. در این جلسه، آخرین یافته‌های پژوهشی درباره شیوع رفتارهای پرخطر در میان بیش از ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار دانشجو ارائه و با حضور نخبگان و ذی‌نفعان مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت.
ترجمان دانش؛ از بایگانی تا اقدام
در ابتدای جلسه، دکتر علی‌اکبر حقدوست، رئیس پژوهشکده آینده‌پژوهی در سلامت، با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در مواجهه با یافته‌های علمی اظهار داشت: «بزرگ‌ترین آسیب در حوزه پژوهش، بایگانی شدن نتایج در کتابخانه‌هاست. برگزاری این سلسله جلسات، تلاشی جدی در راستای تحقق “ترجمان دانش” است؛ به این معنا که ما می‌خواهیم یافته‌های دقیق پژوهش را به پروتکل‌های اجرایی و مداخلات پیشگیرانه تبدیل کنیم. هدف ما این است که سیاست‌گذار بداند با تکیه بر کدام داده‌های علمی باید بودجه و انرژی خود را در کجا صرف کند تا بیشترین اثربخشی را داشته باشد.»
ابعاد بحران؛ سرمایه انسانی در معرض خطر
دکتر مهران نخعی، مجری طرح، با اشاره به اهمیت سلامت جمعیت ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار نفری دانشجویان به عنوان سرمایه انسانی کشور اظهار داشت: «ما با بحرانی مواجه هستیم که نه تنها بهره‌وری علمی را کاهش می‌دهد، بلکه بار مالی سنگینی بر نظام سلامت تحمیل می‌کند. برآوردهای ما نشان می‌دهد تنها یک درصد کاهش در مصرف الکل می‌تواند هزینه‌های درمانی را در یک بازه ۵ ساله تا ۳ میلیارد دلار کاهش دهد.» وی افزود: «ما در این مطالعه با بهره‌گیری از مدل‌های غیرمستقیم، سعی کردیم دیواره‌های نفوذناپذیر تابوهای اجتماعی را بشکنیم. یافته‌های ما نشان می‌دهد که در بسیاری از شاخص‌ها، آمار واقعی با آنچه در پرسشنامه‌های مستقیم دریافت می‌شود تفاوت معناداری دارد؛ به ویژه در مورد دانشجویان دختر که فشار هنجارهای فرهنگی آن‌ها را به سمت پنهان‌کاری سیستماتیک سوق می‌دهد.»
روش‌شناسی مطالعه
این مطالعه با سنجش ۱۷ متغیر در چهار حیطه اصلی انجام شده است: مصرف مواد، استعمال دخانیات، رفتارهای خودآسیب‌رسان، و رفتارهای پرخطر اجتماعی.
مهم‌ترین یافته‌های طرح
-
مصرف دخانیات: قلیان با ۳۵.۸ درصد و سیگار با ۳۵.۳ درصد همچنان بیشترین شیوع را دارند. نکته نگران‌کننده، رواج ۱۸.۵ درصدی سیگارهای الکترونیک (ویپ) در بین دانشجویان است که به عنوان یک چالش نوپدید سلامت عمومی را تهدید می‌کند.
-
مصرف مواد: الکل با شیوع ۲۵.۶ درصد در روش غیرمستقیم و ۱۶.۹ درصد در روش مستقیم، پرمصرف‌ترین ماده در بین دانشجویان است. بنزودیازپین‌ها ۹.۶ درصد و کانابیس ۴.۹ درصد شیوع دارند.
-
خودآسیب‌رسانی: شیوع اقدام به خودکشی ۳.۸ درصد و خودزنی ۴.۳ درصد است. پیوند قوی میان خودزنی و خودکشی در تحلیل شبکه، ضرورت مداخله سریع مراکز مشاوره را نشان می‌دهد.
-
رفتارهای پرخطر اجتماعی: رفتار جنسی با شیوع ۲۵.۳ درصد در روش غیرمستقیم و ۱۶.۳ درصد در روش مستقیم بالاترین شیوع را در این دسته دارد. قمار و شرط‌بندی ۷.۴ درصد و تتو ۷.۱ درصد شیوع دارند.
الگوی مصرف چندماده‌ای؛ زنگ خطری جدی
دکتر نخعی با اشاره به الگوی «مصرف چندماده‌ای» در میان دانشجویان اعلام کرد: حدود ۳۰ درصد از دانشجویان دست‌کم یک نوع ماده (اعم از دخانیات، الکل یا مواد مخدر و محرک) را تجربه کرده‌اند. ۱۰ درصد دانشجویان به مصرف همزمان دو ماده و ۳ درصد به مصرف همزمان سه ماده یا بیشتر روی آورده‌اند. این الگو نشان‌دهنده شکل‌گیری سبک زندگی پرخطر و هم‌پوشانی لایه‌های مختلف آسیب است که ریسک بروز رفتارهای تکانشی و آسیب‌های جبران‌ناپذیر روانی را شدیداً افزایش می‌دهد.
آنالیز شبکه؛ کشف «رفتارهای پل»
یافته کلیدی و راهبردی این پژوهش، شناسایی گره‌های اصلی در شبکه آسیب‌هاست. بر اساس شاخص‌های قدرت و نزدیکی، کانابیس (حشیش و گل) و الکل کلیدی‌ترین گره‌های شبکه رفتارهای پرخطر دانشجویی هستند. دکتر نخعی در این باره گفت: «این دو ماده به عنوان “رفتارهای پل” (Bridge Behaviors) عمل می‌کنند؛ یعنی فرد را از رفتارهای هنجارگریز ساده به سمت بحران‌های عمیق‌تری مانند مصرف مواد محرک، افیونی و حتی اقدام به خودکشی سوق می‌دهند. اگر بخواهیم مداخله‌ای اثربخش داشته باشیم، نباید منابع خود را صرف مبارزه همزمان با ۱۷ متغیر کنیم. تمرکز بر کاهش مصرف الکل و کانابیس می‌تواند به صورت دومینویی سایر رفتارهای پرخطر را در شبکه تضعیف کند.»
شکاف جنسیتی در گزارش‌دهی؛ پنهان‌کاری سیستماتیک دختران
روش‌های سنتی خودگزارشی به دلیل تابوهای اجتماعی، آمار واقعی را نشان نمی‌دهند. در حالی که در روش مستقیم شیوع مصرف الکل ۱۶.۹ درصد گزارش می‌شود، روش غیرمستقیم عدد ۲۵.۶ درصد را نشان می‌دهد. این شکاف در میان دانشجویان دختر به مراتب عمیق‌تر است. نسبت گزارش غیرمستقیم به مستقیم برای رفتار جنسی پرخطر در زنان ۱.۸ برابر و در مردان ۱.۴ برابر است. برای تتو این نسبت در زنان ۲.۳ برابر و در مردان ۱.۳ برابر است. تمایل زنان به پنهان‌کاری چندین برابر مردان است که ناشی از فشارهای هنجاری و فرهنگی جامعه می‌باشد.
تفاوت بر اساس محل سکونت و جنسیت
تمامی رفتارهای پرخطر در دانشجویانی که در خانه مستقل زندگی می‌کنند، بیشتر از ساکنان خوابگاه یا منزل خانواده است. اکثر رفتارهای پرخطر در مردان بیشتر از زنان است؛ اما بنزودیازپین‌ها (قرص‌های آرامبخش) در زنان بیشتر از مردان (۱۳.۲ درصد در مقابل ۱۱.۹ درصد) می‌باشد.
بازه سنی بحرانی؛ هشدار دکتر شریفی
دکتر حمید شریفی، معاون تحقیقات دانشگاه، با استناد به نتایج این مطالعه بر اهمیت بحرانی بازه سنی ۱۸ تا ۲۳ سال تأکید کرد: «داده‌های ما نشان می‌دهد سن ۱۸ سالگی، که مصادف با استقلال نسبی از خانواده و ورود به محیط‌های جدید است، نقطه آغاز ورود به روابط جنسی خارج از چارچوب خانواده است؛ به‌طوری که ۳۵ درصد از جوانان چنین رابطه‌ای را تجربه می‌کنند. همچنین بازه ۱۸ تا ۲۳ سالگی، سن بحرانی ورود به مصرف مواد مخدر سنگین مانند شیشه است.» وی افزود: «هرچه بتوانیم سن شروع این رفتارهای پرخطر را به تأخیر بیندازیم، نه‌تنها از شدت آسیب‌های آتی کاسته‌ایم، بلکه احتمال نهادینه شدن و تثبیت این رفتارها را به عنوان یک سبک زندگی دائمی در فرد به حداقل می‌رسانیم.»
تغییر الگوی جنسیتی؛ هشدار دکتر فتحی
دکتر فتحی، نماینده دانشگاه علوم پزشکی مشهد در این جلسه، با ابراز نگرانی جدی نسبت به تغییر الگوی جنسیتی آسیب‌ها اظهار داشت: «داده‌های میدانی و پژوهشی نشان می‌دهند که شکاف جنسیتی در رفتارهای پرخطر در حال فروپاشی است و متأسفانه بار مصرف در میان خانم‌ها با سرعتی نگران‌کننده در حال نزدیک شدن به بار مصرف در آقایان است.» وی تأکید کرد که این هم‌گرایی در الگوهای مصرف، یک زنگ خطر بزرگ برای سلامت خانواده و جامعه محسوب می‌شود و ضرورت دارد برنامه‌های مداخله‌ای و پیشگیرانه، با نگاهی ویژه به اقتضائات و چالش‌های حوزه زنان بازطراحی شوند.
جمع‌بندی و استراتژی پیشگیری
دکتر حقدوست در بخش پایانی جلسه، ضمن ترسیم تصویری صریح از وضعیت کنونی، هشدار داد که رفتارهای پرخطر در جامعه دانشجویی با شتابی نگران‌کننده رو به افزایش است. وی تصریح کرد: «امروز شاهدیم که میزان مصرف الکل حتی از سیگار نیز سبقت گرفته است و از سوی دیگر، آمارها نشان می‌دهد بیش از یک‌سوم دانشجویان تجربه رابطه جنسی خارج از چارچوب خانواده را داشته‌اند؛ همزمان، سرعت رشد این رفتارهای پرخطر در میان خانم‌ها بسیار بالاست.» دکتر حقدوست در تبیین استراتژی مدیریت این بحران، بر رویکرد پیش‌بینی‌پذیر بودن رفتارها تأکید کرد: «نکته کلیدی در مدیریت آسیب‌ها، درک زنجیره‌ای بودن آن‌هاست. ما می‌توانیم از روی یک رفتار قابل مشاهده، احتمال بروز سایر رفتارهای پنهان را تخمین بزنیم. به عنوان مثال، مصرف الکل در یک فرد، به مثابه یک نشانگر جدی برای احتمال مصرف کانابیس و سایر مواد است. در واقع، این شبکه ارتباطی میان رفتارها به ما اجازه می‌دهد که با شناسایی یک گره، به سایر لایه‌های آسیب‌زا دسترسی پیدا کرده و پیش از نهادینه شدن آن‌ها، مداخلات پیشگیرانه را آغاز کنیم.»
بحث و تبادل نظر با اساتید و پژوهشگران
پس از پایان ارائه یافته‌ها، بحث علمی و پرسش و پاسخ با مشارکت اساتید و پژوهشگران به صورت حضوری و وبیناری ادامه یافت. در این بخش، حاضران از دانشگاه‌های مختلف به بیان دیدگاه‌ها، پرسش‌های تخصصی و پیشنهادات اجرایی خود پرداختند. از مهم‌ترین محورهای مطرح شده در این بحث‌ها عبارت بودند از: چگونگی طراحی مداخلات پیشگیرانه متناسب با فرهنگ ایرانی، راهکارهای عملی برای کاهش پنهان‌کاری در میان دانشجویان دختر، نقش دانشگاه‌ها در توانمندسازی دانشجویان ساکن خانه‌های مستقل، الزامات ایجاد سیستم هشدار زودهنگام در مراکز مشاوره دانشگاهی، و چالش‌های اجرایی در مواجهه با رفتارهای پل (الکل و کانابیس).
پیام‌های کلیدی برای سیاست‌گذاران
-
اولویت اول: تمرکز مداخلات بر الکل و کانابیس به عنوان رفتارهای پل
-
اولویت دوم: طراحی برنامه‌های ویژه برای دانشجویان دختر با توجه به شکاف عمیق پنهان‌کاری
-
اولویت سوم: توجه ویژه به دانشجویان ساکن خانه‌های مستقل به عنوان گروه پرخطر
-
اولویت چهارم: راه‌اندازی سیستم هشدار زودهنگام در مراکز مشاوره دانشگاهی
-
اولویت پنجم: بازطراحی برنامه‌های پیشگیرانه متناسب با بازه سنی ۱۸ تا ۲۳ سال
|